Zgodnie z legendą „opromienione jakimś przedziwnym światłem” ciało świętego wypłynęło nazajutrz po wrzuceniu do rzeki w pobliżu (zburzonego w XIX wieku) kościoła Świętego Krzyża Większego w Pradze. Tam zostało tymczasowo pochowane. Jedna z wersji legendy mówi o znalezieniu ciała po trzech dniach, co ułatwiło cudowne wyschnięcie Wełtawy, inna informacja głosi, że ciało wyłowiono dopiero 17 kwietnia, a więc prawie miesiąc po śmieci. Po trzech latach przeniesiono je na Hradczany, do katedry św. Wita, obok kaplicy Erharda i Otylii. Kilka miesięcy po zabójstwie w lecie roku 1393 roku nastąpiła straszna susza, która spowodowała wyschnięcie koryta Wełtawy, oraz głód i choroby w całych Czechach. Oczywiście interpretowano to jako karę za zbrodnię popełnioną na przyszłym świętym.

Jan Nepomucen szybko trafił pod strzechy. Jego kult, tolerowany przez władze kościelne mimo braku formalnej kanonizacji, rozprzestrzeniał się począwszy od roku 1419. Kult nasilił się po wygranej przez Habsburgów dzięki wstawiennictwu JN bitwie pod Białą Górą w roku 1620. Już w roku 1643 dom rodzinny Jana w Pomuku przebudowano na kaplicę. W wieku XVII kult przekroczył granice Królestwa Czech. Kontrreformacja znalazła w nim jednego ze swych ulubionych błogosławionych, a potem świętych. Inny powód patronatu Jana nad cesarstwem Habsburgów przedstawia rycina Michaela Heinricha Rentza i Johana Daniela de Montenegre, obrazująca dekorację katedry praskiej w związku z uroczystościami beatyfikacyjnymi Jana Nepomucena w 1721 r. Na rycinie tej para cesarska klęczy przed wyniesionym na ołtarze błagając o męskiego potomka. Cesarz Karol VI Habsburg i jego żona, Elżbieta Krystyna Welf byli gorącymi propagatorami kultu Jana Nepomucena, zabiegającymi o jego kanonizację. Kult świętego na dworze cesarskim zdecydowanie podniósł jego rangę oraz sprawił, że stał się on modny na dworach europejskich (za: P. Kondraciuk "Roztoczański patron").

Proces beatyfkacyjny rozpoczęto w roku 1675, lecz przerwano po śmierci jego promotora, dziakana kapituły praskiej Tomasa Pencina pięć lat później. Zakończono go dopiero 31.IV.1721, podczas pontyfikatu Innocentego XIII. Prawie natychmiast zaczęto starania o kanonizację, prośby do Rzymu w tej sprawie słali biskupi, książęta i królowie, a wśród nich Stanisław August Poniatowski. Kanonizację, zakończoną 19.IX.1729 (Benedykt XIII) uczczono wielkimi uroczystościami, między innymi w Pradze i we Wrocławiu. Te praskie rozpoczęły się wieczorem w sobotę od rozdzwonienia się wszystkich praskich dzwonów. Następnego dnia  odbyła się procesja z relikwiarzem dookoła praskiej (>>) katedry Św. Wita. Na ulicach wystawiono bramy triumfalne, odbywały się iluminacje. Na moście Karola odbywały się koncerty oraz pokazy ogni sztucznych. W ciągu oktawy odbyło się aż 3200 dziękczynnych mszy świętych w katedrze. W drukarni Karola Jana Hrábá wydano łaciński żywot Świętego.

Już w 1683 roku na tym samym moście Karola, z którego zrzucono księdza Jana, ustawiono brązową figurę - matkę (ojca?:) wszystkich Nepomuków, jako wotum za uratowanie z topieli. Kult rozprzestrzenił się na Węgry, Polskę i Niemcy, a za pośrednictwem jezuitów (wprowadzili patronat Jana nad spowiedzią, wydawali książki i broszury nepomuckie, w kazaniach propagowali przykład świętego) i franciszkanów dotarł na wszystkie kontynenty. W Rzeczpospolitej bernardyni propagowali kult JN wśród średniej szlachty. Nasz Jan zwany jest czasem "Janem Nowym", w odróżnieniu od wcześniejszych świętych tego imienia. Zmyliło to już kilku etnografów.

Do Polski kult JN dotarł jeszcze przed kanonizacją i przed zaliczeniem do grona błogosławionych. Zyskał potężnych propagatorów, ale też szybko trawił do prostych ludzi. Ja wspomniano wyżej, wśród autorów suplik do papieża o szybką kanonizację Jana N. był król Stanisław August Poniatowski. Już w  roku 1740 na język polski przetłumaczona została przez Stanisława Wincentego Jabłonowskiego herbu Prus III, urodzonego w 1694 roku, zmarłego 25 września 1754 w Lubartowie, księcia na Ostrogu, Bułszowie, Niżniowie, Krzywinie, Płużnem, starostę międzyrzeckiego od 1731, białocerkiewskiego od 1722, a przede wszystkim wojewodę rawskiego od 1735 klasyczna pozycja "Historya zycia, męczenstwa, y cudow S. Iana Nepomucena Kanonika Pragskiego. Dlá Sákrámentálnego Spowiedźi Sekretu nie przełamánym státkiem. Dochowanego w rzece Mołdáwie utopionego. Z pozwoleniem starszych. Ná stárey Prádze, w Drukárni Karola Iana Hrábá. Drukiem podana. Roku 1729. A teraz z Łáćińskiego po Polsku przetłumaczona y Na Iásney Gorze Częstochowskiey Roku 1740 wydrukowana". Oficjalne zezwolenie na kult Jana N. w Rzeczypospolitej nadeszło z Rzymu w roku 1723. Ale już w roku 1718 przyszły opat cysterski z Oliwy Franciszek Mikołaj Dyzma Zaleski herbu Godziemba złożył na grobie świętego w katedrze sv. Vita w Pradze swe pierwsze wotum - srebrny kielich z pateną.

Ciekawe spostrzeżenie, przedstawione na przykładzie nepomuckiego święta, związku między świętami katolickimi wprowadzanymi przez Hiszpanów, a starymi pogańskimi świętami Indian Ameryki Południowej (w tym przypadku Majów) znalazłem w artykule "In Search of the Roots of Ancient American Civilisation" JASONA JEFFREY'a:
"When Spaniards eventually settled - as priests, 'civil servants', or judges - they became more familiar with Mayan customs, and made some new and astonishing discoveries. The Maya were still celebrating their age-old festivals in the same way as they had done for centuries; these were strangely like the festivals of the Catholic world, and even fell on almost the same days. The 16th of May, for instance, was for the Maya the day when the waters were blessed; in Europe it was the day of St. John Nepomucen (patron saint of Bohemia), saint of the water."

Z okazji 200-lecia kanonizacji erygowano w 1929 roku w Rzymie papieskie Collegium Nepomucenum, a w 1979 roku, na 250-lecie kanonizacji, papież Jan Paweł II w liście apostolskim (>>) przypomniał znaczenie postaci świętego i jego kultu dla chrześcijańskiej Europy oraz Kościoła czeskiego.

Iwona Scheer jest osobą znaną w "kręgach miłośników Nepomuków". Oprócz źródłowej książeczki "Obrońca przed wylewami rzek" publikowała w "Spotkaniach z Zabytkami" (>>) opis swoich poszukiwań wyjaśnienia tajemniczego motywu występującego na malowidłach i rzeźbach Św. Jana z Nepomuka. Chodzi o modlitwę przy tajemniczym wizerunku Madonny. Czeski trop zaprowadził autorkę do Starej Boleslavi, którą ja odwiedziłem w roku 2006. Jest tam kościół Św. Wacława, postawiony zresztą jako ekspiacja księcia czeskiego Brzetysława za jego najazd Polski, do którego pielgrzymował Jan w chwilach zwątpienia - ostatni raz niedługo przed śmiercią. Historia tego wizerunku Marii jest ciekawa sama w sobie: Św. Metody dał metalowy obrazek księciu Wacławowi Przemyślidowi, który miał go w chwili śmierci z ręki brata Bolesława w 929 roku. Na miejscu śmierci wybudowano kolejno kilka kościołów umieszczając w nich obrazek. Wacław został świętym patronem Czech, Bolesław księciem. Ikona wielokrotnie ginęła i była cudownie odnajdywana. Jeszcze niedawno żywa była tradycja pielgrzymek w Pragi do Boleslavi, dokładnie szlakiem odbytym przez Jana Nepomucena przed jego śmiercią. Po tej tradycji został ślad - barokowe przydrożne kapliczki ustawione wzdłuż całego szlaku.

Dr hab. Izabella Bukraba-Rylska, profesor w Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN UW, przeprowadziła w roku 2003 badania terenowe dotyczące kultury ludowej w społecznej (pod)świadomości. Pisze ona: "Postacie świętych, zajmujące niegdyś tak istotne miejsce w religijności ludowej kojarzą się badanym raczej słabo. Wyjątkiem jest tu święty Florian (60,3% prawidłowych odpowiedzi), ale to niewątpliwie efekt jego instytucjonalnego przyporządkowania nadal energicznie działającym na terenach wiejskich ochotniczym strażom pożarnym. Z pozostałych postaci tylko św. Błażejowi (pomagającemu w bólu gardła) udało się przekroczyć 10% (12,5% badanych właściwie zidentyfikowało jego kompetencje). Następny w kolejności był św. Jan Nepomucen, opiekun wód (7,7% wskazań), św. Roch, patron trzód (6,6%), św. Izydor-oracz (5,3%) oraz św. Apolonia od bólu zębów (3,9%).". A więc niezłe trzecie miejsce!
 

• Nadzieja (Spes)
• Odwaga, Siła (Fortitudo)
• Stałość, Wytrwałość (Constantia)
• Cierpliwość, Umiarkowanie (Temperantia)
• Milczenie (Silentium)
• Sprawiedliwość (Iustitia)
• Czystość, Uczciwość (Prudentia)
• Wiara (Fides Catholica)
• Miłość (Caritas)
• Bojaźń Boża (Timor Domini)
• Pokora, Pobożność (Devotio)
• Mądrość Boża (Sapientia Divina)

zobacz powiązane z tymi cnotami epizody z życia Jana na cokole warszawskiej figury z ulicy Senatorskiej (>>)

ludu czeskiego, imperium austriackiego i rodu Habsburgów i wielu rodów arystokratycznych, miasta Pragi i  całej diecezji ratyzbońskiej, Bawarii i miast Monachium i Passawa, chińskiej diecezji Nankinu, słowackiej miejscowości Hladovka (okres: Tvrdošín), litewskiej Anykščiai, liguryjskiej Finalborgo, sycylijskiej Stazzo (Acireale), małopolskiej Cikowice, śląskiego Jastrzębia-Zdroju i Rybnika-Chwałęcic oraz miasta Szydłowca. Jego imię noszą, prócz miasta Nepomuk (okres: Plzeň), inne miejscowości koło Č.Budějovic, Příbramu, Jihlavy, Ústí nad Orlicí oraz Łodzi. Do tego dodać należy San Juan Nepomuceno w Paragwaju.

Powszechnie znany jest fakt patronatu Jana  nad rzekami i jeziorami, mniej - nad morzami i wyspami Sycylia i Sardynia. Ponadto tonących, przewoźników, flisaków, rybaków, młynarzy, zakonu jezuitów, pielgrzymów, umierających, dobrej spowiedzi i spowiedników; ponadto opiekuje się dobrą sławą i honorem chroniąc przed zniesławieniem, co powodowało, że jego figury stawiano często w pobliżu gmachów publicznych, np. przy ratuszach i trybunałach sądowych. Znalazłem też wzmiankę przypisującą Janowi ochronę przed gradem (Czechy, Podhale i Orawa), zwłaszcza zagrażającym winnicom dobroczyńców. Ludowa wiara ma jednak swoje kaprysy i Jan został przez nią przydzielony do opieki nad wodą, mostami, wodopojami, brodami i promami. Jako patron chroniący przed powodziami i ratujący tonących pilnuje mostów, brodów i promów. Jego kapliczki najczęściej więc znaleźć można przy przeprawach rzecznych i stawach. Odpowiada za terminowe opady zgodne z rolniczym kalendarzem, a więc chroni również, prawem kontrastu, przed suszami, wysychaniem studni i źródeł. Jest też patronem podróżujących i długich podróży, zwłaszcza pielgrzymów, i odpowiada za szczęśliwy powrót - stąd kapliczki na rozstajach i przy drogach oraz na granicach miejscowości.

Jan często tworzy parę ze Św. Florianem (>>), patronem ognia i strażaków. Jest to odpowiedź na głęboką potrzebę ludowej duchowości i kontynuacja takich par bóstw jak choćby Neptun-Posejdon i Hefajstos. Inną analogiczną postacią mitologiczną jest Charon.

W źródłowej książce "Obrońca przed wylewami rzek" J. Hochleitnera i I. Sheer znalazłem też porównanie kontekstu śmierci św. Jana z zamordowaniem księdza Popiełuszki. Ciekawe jest porównanie kultu Jana N. z próbami upowszechnienia postaci kanonika krakowskiego Marcina Baryczki, utopionego 13 grudnia 1349 roku, ponoć z rozkazu Kazimierza Wielkiego (Długosz, Janko z Czarnkowa). Tłem zdarzenia był zatarg biskupa Bodzanty z królem o daniny z majątków z sandomierszczyzny. Życiorys niemal identyczny, ale kult Baryczki zamarł po wieku XVII. Różnicą i powodem niepowodzenia jest zapewne autorytet króla Kazimierza, w odróżnieniu od kiepskiej reputacji Wacława.

Z pewnym zaskoczeniem zauważyłem wizerunek Jana N. na wezgłowiu wielkiego łoża prezentowanym na wystawie nepomuckiej w klasztorze w Kladrubach. Wyjaśnieniem jest nieznany mi wcześniej patronat JN nad pożyciem małżeńskim.

Bardzo ciekawą kwestią jest swoista opieka Jana Nepomucena nad językiem czeskim. W XIX wieku stał się on patronem češtiny i wydawano nawet certyfikaty (do zobaczenia na wystawie nepomuckiej w klasztorze w Kladrubach) zaświadczające, że posiadacz takowego biegle mówi po czesku i może uczyć religii w tym języku. Zadziałało tu prawdopodobnie przełożenie patronatu Jana nad Królestwem Czech na język narodowy, prawie martwy pod nawałą niemczyzny. Najlepsze w tej historii jest to, że patron był czeskim Niemcem i najprawdopodobniej nie mówił po czesku.

Kolejny paradoks to fakt, że Jan jest patronem dynastii Habsburgów i imperium austriackiego, między innymi z racji odniesionego za jego wstawiennictwem przez Dom Austriacki zwycięstwa pod Białą Górą (1623) nad powstańcami czeskimi. Z drugiej strony Czesi uznali Jana N. swym patronem i opiekunem całych Czech! Cesarzowa Austrii Maria Teresa wierzyła ponoć, że właśnie Janowi zawdzięcza zachowanie tronu czeskiego. Tak więc skromny kanonik awansował do rangi obrońcy cesarskiego porządku w opanowanych przez Habsburgów krajach, włączając terytoria zamorskie (>>). Być może to właśnie jest jednym z powodów, że figury JN tak licznie rozpleniły się na Śląsku? Mogła to być swoista manifestacja przywiązania mieszkańców Śląska (>>) i Hrabstwa Kłodzkiego (>>) do Domu Austriackiego w obliczu pruskiej aneksji w roku 1740.

Zgodnie z koncepcjami słowianofilskimi z czasu walk o tron Rzeczypospolitej tworzonymi w kręgu króla Stanisława Leszczyńskiego, Jan Nepomucen definiowany był jako patron narodu słowiańskiego (Polska, Czechy). Świadczy o tym bogate wotum królowej Katarzyny dla grobu świętego w praskiej katedrze sv. Vita (zobacz dokładny opis >>) oraz artykuł źródłowy (>>). Program ideowy wyrażony w doborze świętych podkreślał bliskość nacji polskiej i czeskiej - mamy tu więc do czynienia z próbą określenia Jana Nepomucena jako patrona wspólnoty słowiańskiej, w opozycji do dławiących jego wolność nacji niemieckich (Saksonia, Prusy, Austria).

Swego rodzaju antykultem świętojańskim były dokonywane przez administrację Masaryka próby zniszczenia jak największej liczby figur i kaplic Jana N. w Czechach oraz likwidacji święta majowego. Do typowych czeskich paradoksów zaliczyłbym fakt, że wiele zachowanych z tego pogromu figur stoi na placach i ulicach noszących dziś nazwę Masarykově náměstí lub Masarykova ulice.

Sprzeczności i podwójności

Czy jest inny święty godzący tak sprzeczne ze sobą rzeczy: woda-susza, Słowiańszczyzna-Germania, prześladowcy-prześladowani?

Tym przeciwstawnym ideom odpowiada dwutorowość kultu.
Po pierwsze, był on propagowany przez cesarzy, królów, książąt i szlachtę oraz duchowieństwo, zwłaszcza zakonne, ze szczególnym naciskiem na te propagujące kontrreformację. Obrazem tego nurtu są piękne barokowe figury, bogato zdobione ołtarze,  obrazy Apoteozy.
Po drugie, Jan trafił pod strzechy i do serc wiejskich gospodarzy, którzy stawiali mu figury na rozstajach, nad stawem lub na placu przed gospodą. Taki jest rodowód ludowych drewnianych świątków zdobiących wsie Polski, Litwy, Słowacji.

Grób znajdujący się pod posadzką praskiej (>>) katedry Św. Wita przyciągał tłumy. Nie został zniszczony, tak jak duża część wyposażenia katedry, przez husytów w roku 1420. Wystrzegano się nadepnięcia na kamień grobowy umieszczony w posadzce - przynosiło to zawstydzenie lub upokorzenie jeszcze tego samego dnia. Dlatego grób otoczono żelazną kratą.  W latach 30. XVIII wieku zdecydowano o zamianie skromnej drewnianej trumny Świętego na okazałe srebrne mauzoleum. W 1733 roku zlecono wykonanie projektu Austriakowi Janowi Fischerowi von Erlach, model wykonał Antonio Corradini, a wykonaniem sarkofagu zajął się wiedeński złotnik - Josef Würth. W 1736 roku ukończono nepomuckie mauzoleum, do wykonania którego użyto prawie półtorej tony srebra.

Relikwia Języka przechowywana jest w barokowym relikwiarzu w praskiej (>>) katedrze Św. Wita, który prezentowany jest wiernym podczas uroczystej procesji w wigilię dnia św. Jana oraz w samej katedrze dzień później, 16 maja. Wykonany on został  w roku 1726 w jednym z warsztatów Wiednia, z wykorzystaniem starszego kryształowego naczynia, w którym przechowywano relikwię między 1721 a 1726 rokiem.

Relikwie Św. Jana Nepomucena rozeszły się po świecie. Zapewne jakaś ich cząstka jest w Chinach, skoro tamtejsza diecezja ma Jana N. za patrona. Inne miejsca szczycące się relikwiami, o których informacje zdobyłem z różnych źródeł, wymieniam poniżej.

Relikwiarz Jana Nepomucena znajduje się w wiedeńskim (>>) pałacu Hofburg. Ma formę popiersia, w oszklonym owalnym okienku widać fragment kości.

W katedrze św. Marcina w Spišskiej Kapitule (Spiska Kapituła, okres Levoča, kraj Prešov, Słowacki Spisz >>) znajduje się krzyż z relikwiami Jana N.

W mieście Český Krumlov (Czechy >>) jest kościół Św. Wita, a w nim kaplica Jana Nepomucena wybudowana w latach 1724-1726. Ołtarz w kaplicy, wykonany w 1725 roku, zawiera w srebrnym relikwiarzu ułomki kości Jana. Sprowadził je tutaj w XIX wieku kardynał Fryderyk Schwarzenberg. Jego rodzina przyjęła Jana za swego patrona (byli członkowie rodu jego imienia) i urządzili sobie mauzoleum w tej właśnie kaplicy.

Belgia (>>): w katalogu Królewskiego Instytutu Spuścizny Sztuki Narodowej są też co najmniej trzy relikwiarze nepomuckie (Brugia, Sint-Niklaas, Antwerpia), stąd wniosek że były/są tu relikwie Janowe. Nie wiem czy relikwie były również w filakterium. Ten tajemniczy przedmiot stanowi dla mnie zagadkę - jaka była jego funkcja liturgiczna? Tutaj dwa przykłady (Veurne, Kortrijk).

Król Polski Stanisław Leszczyński był zarażony wirusem nepomuckim, to samo powiedzieć można o jego żonie, królowej polskiej Katarzyny z Opalińskich (1680-1747). Mówił o Janie jako o swym niebieskim bracie stryjecznym, nawiązując do rodzinnej legendy o pochodzeniu rodu z Czech. Z okazji kanonizacji wygnany monarcha zdobył z niemałym trudem relikwie Janowe i ofiarował je katedrze w Blois we Francji (>>). Zgodnie z koncepcjami słowianofilskimi z czasu walk o tron Rzeczypospolitej Jan Nepomucen definiowany był jako patron narodu słowiańskiego (Polska, Czechy), w opozycji do dławiących jego wolność nacji niemieckich (Saksonia, Prusy, Austria). Świadczy o tym bogate wotum królowej Katarzyny dla grobu świętego w praskiej katedrze sv. Vita (zobacz dokładny opis >>) oraz artykuł źródłowy (>>). Wirus ten przeszedł na ich córkę Marię, królową francuską od roku 1725 - wprowadziła ona kult św. Jana do Wersalu, fundując tam jego ołtarz.

Do Polski relikwie św. Jana sprowadzono już w początkach wieku XVIII. Znajdowały się one w Bystrzycy Kłodzkiej (>>), w kaplicy św. Floriana, a ofiarowane zostały przez królową Polski Marię Józefę w 1740 i 1757 roku. Niestety spłonęły w 1823 roku.

W tym samym roku 1740 opactwo cystersów w Oliwie (Pomorze >>) pozyskało relikwie JN. Aby je uhonorować podjęto przebudowę kaplicy Chrzcielnej z połowy wieku XVII, dawniej poświęconej Pięciu Ranom, śś. Filipowi Apostołowi i Janowi Ewangeliście, a prace powierzono Ignacemu Mullerowi. Kaplica w nowej, rokokowej postaci oczywiście otrzymała wezwanie Jana Nepomucena. Opiekowało się nią tutejsze Bractwo Nepomuckie (zobacz niżej >>).

Relikwie Jana były też (lub są) w Henrykowie (Dolny Śląsk (>>), pow. Ząbkowice, gm. Ziębice): K. Kalinowski w książce "Rzeźba barokowa na Śląsku" pisze: "Na specjalną uwagę zasługuje przedstawienie w kościele klasztornym w Henrykowie. Nie jest to właściwie retabulum ołtarzowe, lecz rodzaj konfesji związanej z relikwiami św. Jana Nepomucena, umieszczonej ponad drzwiami do kaplicy Loretańskiej."

Powidzko (gm. Żmigród, pow. Trzebnica, Dolny Śląsk (>>): w ołtarzu JN w kościele św. Jana Chrzciciela jest relikwiarz w formie krzyża wykonany w mosiądzu, srebrzony,  z wieku XVIII, w a nim relikwie Świętego.

Inne relikwie znalazły się w poznańskim kościele farnym ofiarowane w roku 1737 przez podkomorzego poznańskiego Franciszka z Bnina Radzewskiego z żoną Zofią z Czarnkowskich dla założonego 5 lat wcześniej Bractwa. Dziś relikwiarz rezyduje w Muzeum Archidiecezjalnym przy ul. Lubrańskiego 1

Sieraków (gm. Sieraków, pow. Międzychód, Wielkopolska >>): w dawnym kościele parafialnym, który spłonął w 1817 r., przechowywano relikwiarz w formie krzyża z relikwiami Świętego JN - wymienia go jedna z XIX-wiecznych specyfikacji. Być może za ich sprowadzeniem do Sierakowa stał także (jak w przypadku poznańskiej fary) Franciszek Radzewski, spowinowacony z rodem Opalińskich, stronnik króla Stanisława Leszczyńskiego (patrz wyżej). Tenże Radzewski pod koniec życia rezydował w Sierakowie, w 1648 wraz z żoną wystawił u bernardynów nagrobek Janowi Karolowi i Zofii Opalińskim - żona Radzewskiego była bowiem bratanicą tejże (obie - Zofie z Czarnkowskich). Od roku 1746 był w Sierakowie obchodzony odpust nepomucki.

Gniezno (gm. i pow. Gniezno, , Wielkopolska, woj. gnieźnieńskie): w Muzeum Archidiecezjalnym znajduje się rokokowy relikwiarz z relikwiami Naszego Ulubionego Świętego, z połowy XVIII wieku, ze srebra renesansowego, cyzelowanego i częściowo złoconego (nad: JJK)

W kościele w Lipie (gm. Ruda Maleniecka, pow. Końskie / Końskie, woj. sandomierskie >>) są relikwie naszego Świętego (wraz z relikwiami drzewa Krzyża Świętego, śśw. Tekli, Adama, Klemensa, Simpolicjusza, Maksyma) zdobyte w Rzymie w roku 1778 przez tutejszego dziedzica Jakuba Borkowskiego. Ufundował on dwa relikwiarze w kształcie monstrancji, które znajdują się koło tabernakulum. Niestety, kościelny nie potwierdza, aby te obiekty znajdowały się dziś w wyposażeniu kościoła. Ponadto jest też nieprecyzyjna informacja o relikwiach JN, które jakoby były w Końskich. Nie wiadomo, czy są tu jeszcze. Ponieważ z kolei pewna informacja o istnieniu w Lipie (zobacz poniżej) dwóch relikwiarzy z relikwiami JN spotkała się ze zdecydowanym odporem kościelnego, to jest pewne prawdopodobieństwo, że chodzi o te same obiekty i w jakimś nieznanym momencie zostały one translokowane z Lipy do Końskich. Działało też Bractwo Św. Jana Nepomucena, które z okazji jego wprowadzenia do świątyni 10 sierpnia 1785 roku ofiarowało barokowy pacyfikał.

Gnojno (gm. Gnojno, pow. Busko, , woj. sandomierskie >>): w kościele św. Jana Chrzciciela przechowuje się relikwiarz śś. Tekli i Jana Nepomucena, srebrny, rokokowy.

Istnieje też bogaty relikwiarz św. Jana N. przechowywany w Częstochowie (zobacz jego dokładny opis >>). Pochodzi on sprzed roku 1727 i zawiera relikwie Janowe. Wykonano go ze złoconej szkatuły ofiarowanej przez królową Marię Kazimierę.

W kościele NMP w miejscowości Szałsza (gm. Zbrosławice, pow. Tarnowskie Góry, Górny Śląsk >>) znajduje się XVIII-wieczny ołtarz Jana Nepomucena, a w nim prócz obrazu nepomuckiego jest relikwiarz JN z datą 1769

Rybnik-Chwalęcice (gm. i pow. Rybnik, ): we wsi Chwałęcice, dziś części Rybnika, stoi kościół pw. Jana Nepomucena i św. Barbary. Kościół ten posiada zamknięte w promienistym relikwiarzu relikwie Jana N., które obnoszone są w trakcie procesji

Jastrzębie Zdrój (gm. i pow. Jastrzębie Zdrój): po ukończeniu nowego kościoła wraz z jego dolną częścią poświęcona Janowi N. (zobacz wyżej) w 1980 roku biskup Bednorz przekazał nowej parafii relikwie (>>) św. Jana Nepomucena

Głogówek (gm. Głogówek, pow. Prudnik, X. Opolskie >>): w  kościele parafialnym św. Bartłomieja, w ołtarzu bocznym pod rokokowym baldachimem umieszczono relikwiarz Jana N., drewniany w kształcie trumienki. Są tam więc, lub były, relikwie JN. Warto dodać, że kult Jana N. musiał być w Głogówku wyjątkowo silny, skoro doliczyłem się tam aż sześć jego wizerunków.

Znaleziona w źródłach informacja, jakoby w Toruniu (chełmińskie >>), w kościele śśw. Janów, skrajna południowo-wschodnia kaplica nosiła imię Jana Nepomucena, okazała się nieprawdziwa. Jest to bowiem kaplica Krzyża Świętego i nic nie wskazuje na to, aby kiedykolwiek zmieniała wezwanie. Jedyna kwestia, nad którą trzeba się będzie pochylić, to zbadanie, czy w ołtarzu tym nie ma przypadkiem relikwii JN, tak jak ma to miejsce w jego odpowiedniku i naśladowcy w Strzelnie (Kujawy >>).

Strzelno (gm. Strzelno, pow. Mogilno, Kujawy >>): w kościele klasztornym jest relikwiarzowy ołtarz św. Krzyża, a w nim, wśród wielu innych, zamknięto relikwie Jana Nepomucena (>>). Widoczne są one za owalną szybką wprawioną w niewielką drewnianą polichromowaną figurkę Nepomuka z palmą w jednej i krzyżem w drugiej ręce. Ołtarz opisano w "Spotkaniach z Zabytkami" z maja 2009

W krakowskim (>>) kościele św. Wojciecha z 1729 r. zachował się pochodzący z pierwszej połowy XVIII w. relikwiarz św. Jana Nepomucena w kształcie herbu miasta, co tłumaczy się faktem, że ofiarowali go członkowie rady miejskiej.

W kościele w Tczycy (gm. Charsznica, pow. Miechów, , krakowskie >>): pleban tutejszy, ksiądz Jan Krzeczyk, ufundował własnym kosztem ołtarz św. Jana Nepomucena w roku 1725, a więc jeszcze przed kanonizacją, płacąc za materiały 166 zł. W ołtarzu tym, w niszy, stoi figura Jana N. Do ołtarza fundator sprowadził relikwie św. Jana za pozwoleniem papieża Innocentego XI. Założył też Bractwo św. Jana Nepomucena (zobacz niżej).

Przeginia (gm. Jerzmanowice-Przeginia, pow. Kraków, krakowskie >>): jest tutaj kościół pod wezwaniem Najświętszego Zbawiciela i św. Jana Nepomucena. A w nim, co najmniej od roku 1848 znajdują się relikwie św. Jana Nepomucena, które wystawiane są publicznie w dniu odpustu. Jest tu też Bractwo św. Jana Nepomucena (zobacz niżej).

Bochnia (gm. i pow. Bochnia, krakowskie >>): są tu relikwie św. Jana Nepomucena sprowadzone do kościoła dominikanów, który stał na miejscu dzisiejszego Sądu Rejonowego. Relikwie Jana N. przeniesiono z likwidowanego kościoła dominikanów do kościoła św. Mikołaja w uroczystej procesji dnia 15 maja 1773 roku. Na środku kościoła ustawiono ołtarz a między nim a ołtarzem głównym zbudowano 5 bram udekorowanych atrybutami świętego. Brzmiała muzyka symfoniczna i strzelano z moździerzy. Inne relikwie Jana przywiózł do Bochni biskup František Lobkowicz, ordynariusz Diecezji Ostrowsko-Opawskiej pochodzący ze starego czeskiego rodu w 1993 roku, w dniu poświęcenia nowego kościoła.

Szalowa (gm. Łużna, pow. Gorlice, , krakowskie >>): Franciszek Kotula ("Po Pogórzu Rzeszowskim błądząc", Kraków 1974) pisał o obrzędzie odprawianym w Szalowej koło Gorlic "W uroczystości św. Jana Nepomucena (16 maja) po mszy odprawianej przy tym ołtarzu, po pocałowaniu relikwii świętego, przy śpiewie »Witaj, Janie z Bolesława«, co nie jest przewidziane w żadnym rytuale liturgicznym, relikwiarz św. Jana zanurza się nieco w wodzie, którą ludzie rozbierają do celów leczniczych i przeciw nadchodzącym burzom (...) ". Z tego wynika, że była tu relikwie Jana N. w osobnym relikwiarzu

Ostrożany (pow. Siemiatycze, gm. Drohiczyn): w tej podlaskiej (>>) miejscowości, w kościele parafialnym, znajduje się klasycystyczny relikwiarz Św. Krzyża i Jana Nepomucena! Wykonany ze złoconej miedzi w formie równoramiennego krzyża z owalem w środku, na wysokiej stopie. Połowa XIX wieku. Na rewersie owalu miniatura Jana N. w ramce z filigranu wypełnionej perłami, okolonej medalionami z relikwiami wykonanymi ze srebrnych pasmanterii.

Przemyśl (gm. i pow. Przemyśl, , ruskie >>): w katedrze Wniebowzięcia NMP i św. Jana Chrzciciela jest piękny relikwiarz Jana N. w kształcie Języka otoczonego pięcioma gwiazdami i wieńcem męczeńskim. Wykonano go w latach 1787-89 i zawiera także relikwie św. Stanisława i św. Szczepana

Kombornia (gm. Korczyna, pow. Krosno, ruskie >>): w kościele parafialnym NMP, nad bramką z boku ołtarza głównego jest rokokowa rzeźba JN pochodząca ze starego drewnianego kościoła, poprzednika obecnego (uwaga: są tu ciekawe w formie obeliskowe relikwiarze, należy sprawdzić czy są tam również relikwie JN)

Fajsławice (gm. Fajsławice, pow. Krasnystaw, Ziemia Chełmska województwa ruskiego >>), dziś lubelskie): w kościele parafialnym p.w. JN przechowuje się relikwie Jana Nepomucena! Relikwiarz jest przedmiotem adoracji podczas dorocznego odpustu, czego świadkiem był A.P. Cechy relikwiarza:

• Materiał: srebro złocone, trybowane, odlew, szkło barwione szlifowane
• Styl: barok
• Powstanie: przed 1750 rokiem
• Wymiary: 54x23
• Stan zachowania: Dobry. Gloria zapewne późniejsza. Krzyż wieńczący z mosiądzu, wtórny. Brak jednego kamienia na rewersie

Kazimierz Dolny (gm. Kazimierz Dolny, pow. Puławy, woj. lubelskie >>): w Muzeum Sztuki Złotniczej znajduje się relikwiarz św. Anny i św. Jana Nepomucena zawierający relikwie JN (>>) oraz złoty wizerunek Jana przyciskającego do piersi krucyfiks ułożony na palmie, pochodzący z kazimierskiej fary, połowa XVIII wieku

Głogów (gm. i pow. Głogów, Dolny Śląsk - X. Głogowskie >>): w kolegiacie znajduje się relikwiarz ze szczątkami 12 świętych. Są wśród nich relikwie św. Jana Nepomucena! (nad R.R.)

Cieszyn (gm. i pow. Cieszyn, X. Cieszyńskie >>): w Muzeum Śląska Cieszyńskiego przechowywany jest relikwiarz Jana N. z jego relikwiami. Ciekawa forma obiektu: rama w kształcie płomienia (?), wewnątrz Język otoczony precjozami (nad: M.Muryn)

Szczyrk (gm. Szczyrk, pow. Bielsko, , X. Cieszyńskie >>): w kościele Św. Jakuba Starszego znajdują się ponoć relikwie Jana N.

Warszawa-Bielany: w kościele pokamedulskim, w ołtarzu bocznym prawego ramienia transeptu. Ołtarz jest efektowną rozbudowaną kompozycją z wysuniętymi półokrągłymi aneksami zwieńczonymi figurami aniołów. Kryją one rozmieszczone symetrycznie wejścia do podziemi oraz do wewnątrz ołtarza. Dobrej jakości sztukaterie i kolejne putta dopełniają efektu. W związku z puttami mam pewną teorię - usytuowanie i pozycja dwóch frontowych może świadczyć o istnieniu w ołtarzu relikwii Jana N. lub chociaż o przewidzeniu miejsca na ich przyszłą lokalizację. Zobaczcie - oba patrzą i wskazują na centralny punkt, który aktualnie zasłania obraz MB.

Ostróg (pow. Równe, Ukraina >>): W 1749 roku staraniem proboszcza Stanisława Tomaszewskiego (1735-1751) rozpoczęto murowanie kaplicy pw. św. Jana Nepomucena. Fundatorem był książę Stanisław Jabłonowski. Budowę kaplicy ukończył ks. Józef Jan Gołuchowski (1751-1772) w 1753 roku; koszty tym razem pokrył starosta czehryński książę Jan Kajetan Jabłonowski. W roku następnym księżna Tekla Jabłonowska ofiarowała relikwie św. Jana Nepomucena i św. Tekli.  W 1794 roku ukończony został w tej kaplicy ołtarz św. Jana Nepomucena oraz sprawiony obraz tego świętego (uwaga: należy sprawdzić co z tego zostało do dzisiaj, co zniszczono, a co wyjechało np. do Wrocławia)

W czerwcu 2006 w portalu aukcyjnym E-bay znalazłem ofertę sprzedaży relikwiarza z około 1700 roku ze szczątkami Jana N.! Sprzedający pochodzi z Rzymu. Kilka dni później w tym samym portalu sprzedający z Newcastle upon Tyne w Wielkiej Brytanii oferował mały wiktoriański (?) relikwiarzyk ze szczątkami czterech Janów, w tym Jana Nepomucena, 3x4 cm. Zapewniał przy tym, że nie zawiera on ludzkich szczątków. Albo jedno, albo drugie!

Teatr Ósmego Dnia ma w repertuarze spektakl "Piołun", gdzie w jednej ze scen-karykatur pokazuje prześmiewczo handel szczątkami św. Nepomucena.

9 listopada roku 1731, a więc 2 lata po kanonizacji, papież Klemens XII wydał bullę zezwalającą na tworzenie Bractw św. Jana Nepomucena. Lecz pierwsze Bractwo założył już w roku 1706 Krystian Florian Heger von Hegern przy ufundowanej przez siebie (już w roku 1691!) nepomuckiej kaplicy przy czeskim klasztorze Emaus. Członkowie Bractwa nosili na piersiach medaliony z wizerunkiem Jana N.

W Polsce powstało ich sporo. Bractwa te zakładane były na przykład od początku XVIII wieku w kościołach bernardynów, w 1732 roku w Warszawie a następnie we Wschowie, Toruniu, Górce Klasztornej, Koźminie, Kaliszu, Zasławiu. Jeśli napotkacie podczas wędrówek nepomuckich obraz Jana N. ubrany w srebrną sukienkę, feretron z wizerunkiem JN czy tym bardziej relikwiarz  - jest spora szansa, że trafiliście na ślad Bractwa Świętego Jana Nepomucena.

• Bractwo przy farze poznańskiej (>>) powstało już w roku 1732 (16 maja, zaledwie 7 miesięcy po bulli papieskiej). W święto swego patrona (15 i 16 maja) organizowało ono uroczystości publiczne przy figurze na rynku. Zachowały się księgi Bractwa, liczącego u swych początków 274 członków
• Górka Klasztorna (gm. Łobżenica, pow. Piła, Wielkopolska >>): przy tutejszej świątyni, jak przy wielu innych kościołach bernardynów w Polsce, działało Bractwo św. Jana Nepomucena założone w XVIII wieku
• Koźmin Wielkopolski (gm. Koźmin Wielkopolski, powiat Krotoszyn, Wielkopolska >>): przy tutejszej świątyni, jak przy wielu innych kościołach bernardynów w Polsce, działało działało Bractwo św. Jana Nepomucena założone w XVIII wieku
• Kalisz (gm. i pow. Kalisz, , Wielkopolska >>): przy tutejszej świątyni Nawiedzenia NMP, jak przy wielu innych kościołach bernardynów w Polsce, działało Bractwo św. Jana Nepomucena założone w XVIII wieku
• Ostrów Wielkopolski (gm. i pow. Ostrów, Wielkopolska >>): według "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" (Tom VII) od roku 1756 istniało tu Bractwo św. Jana Nepomucena
• W opactwie cystersów w Oliwie (Pomorze >>) Bractwo Nepomuckie powstało już około roku 1740 w związku z pozyskaniem relikwii JN (zobacz wyżej >>). Bractwo opiekowało się przebudowana specjalnie na tę okazję kaplicą JN
• Leśno (gm. Brusy, pow. Chojnice, , Pomorze >>): działało tu Bractwo Nepomuckie, czego śladem jest  dekoracja obrazu srebrną sukienką
• Tuchola (gm. i pow. Tuchola, woj. kujawsko-pomorskie, Pomorze >>): od roku 1747 przy kościele Bożego Ciała działało Bractwo Św. Jana Nepomucena czego śladem jest feretron JN z I połowy XIX wieku
• Chełmno (gm. i pow. Chełmno, , chełmińskie >>): w roku 1751  ufundowano tu Bractwo św. Jana Nepomucena, a jej siedzibą była zapewne nieistniejąca już kaplica Jana N. usytuowana niegdyś przed dominikańskim kościołem świętych Piotra i Pawła
• Lubiewo (gm. Lubiewo, pow. Tuchola, Pomorze >>): w wieku XIX działało tu Bractwo Św. Jana Nepomucena przy kościele parafialnym  św. Mikołaja, czego śladem jest rokokowy feretron z połowy XVIII wieku z Janem N.
• Toruń (gm. i pow. Toruń, ): w kościele NMP przejętym przez bernardynów powołano, jak w wielu ich kościołach w Polsce, Bractwo św. Jana Nepomucena
• W Głogowie (>>) Bractwo Św. Jana Nepomucena działało przy kościele klasztornym franciszkanów p.w. św. Stanisława. Przestało istnieć w 1810 roku, kiedy nastąpiła kasata klasztoru
• Wiem też o bractwie założonym w Piotrkowie Trybunalskim (sieradzkie >>)
• W Bogdanowie (gm. Wola Krzyżtoporska, pow. Piotrków Trybunalski, woj. sieradzkie >>): w kościele św. Trójcy działa tu nadal Bractwo Eucharystyczne Św. Jana Nepomucena! Jest tu obraz przedstawiający męczeństwo Jana N., którego wizerunek przykrywa rokokowa sukienka. Obraz barokowy, lecz przerabiany w wieku XX
• Inne Bractwo, założone przy łowickiej (>>) kolegiacie, opiekowało się ołtarzem JN, który został przeniesiony do kaplicy Wężyka. Świadczy o tym napis:

• Bractwo istniało też przy weneckim (>>) kościele San Paolo, dla którego obraz nepomuceński malował sam Tiepolo.
• W niemieckim (>>) mieście Plattling do dzisiaj istnieje Bractwo założone w roku 1864 roku, które wciąż organizuje procesje i dba o figury św. Jana.
  

• Antionówka (ex)
• Biskupiec,
• Bochnia,
• Braciszów,
• Braniewo,
• Brenna,
• Buczek,
• Bychów,
• Bystrzyca Kłodzka,
• Bytom,
• Chałupki,
• Dąbrówka,
• Dąbrówno,
• Dorohusk,
• Drożki,
• Duczymin,
• Fajslawice,
• Frampol,
• Godziszewo,
• Jastrzębie-Zdrój (dolny),
• Kliczków Mały,

• Kolnowice,
• Kosorowice,
• Kościaszyn,
• Krostoszowice,
• Kowala-Stępocina,
• Lisowice,
• Lutynia,
• Łagiewniki,
• Mikołajów,
• Minkowice Oławskie,
• Młynisko,
• Mrokocin,
• Pielgrzymka,
• Piskorzów,
• Pogwizdów,
• Przeginia,
• Przysucha,
• Przyszowice,
• Racibórz-Studzienna (ex),
• Rakoszyce,
• Rozwadza,

• Rutwica,
• Rybnik-Chwałęcice,
• Sipiory,
• Skarszewy,
• Sławice,
• Stare Koźle,
• Susiec,
• Stolec,
• Szczyrk,
• Trzebiszewo,
• Wielbark,
• Wielki Buczek,
• Wilków Głogowski,
• Wojtkowice,
• Wolbromów,
• Zawada Książęca,
• Zielenice,
• Zieluń,
• Zwierzyniec,
• Żeliszów,
• Żytna

Powyższy spis nie obejmuje kaplic Jana N., czasem bardzo okazałych, przewyższających rozmiarami i wystrojem niejeden kościół (np. Miejski Lasek k. Lewina, Sarny). W każdym z obiektów z definicji występuje z definicji co najmniej jeden wizerunek Jana N. Wszystkie te kościoły parafialne i filialne opisano na dalszych stronach serwisu
 

<<   wstecz | dalej >>