Rzeczpospolita > Korona > Prowincja Wielkopolska > województwa: Chełmińskie i Malborskie >
województwo Chełmińskie > Ziemia Chełmińska (Powiaty: Chełmno, Toruń, Grudziądz, Radzyń, Kowalewo)
i Ziemia Michałowska (powiaty: Brodnica, Nowe Miasto)
województwo Malborskie  > Powiaty: Sztum, DzieRZgoń, Elbląg i Malbork oraz Księstwo Warmińskie
Prusy Książęce

NEPOMUKI PRUS KRÓLEWSKICH
czyli dawnych województw
Chełmińskiego i Malborskiego
w tym Księstwa Warmińskiego
oraz
PRUS KSIĄŻĘCYCH
(inaczej: Mazury i okolice)

>     GŁÓWNA STRONA NEPOMUKÓW

>>    NEPOMUKI KUJAWSKIE
>>    NEPOMUKI POMORSKIE
 

>>> album "Obrazy ludowe"
>>> album "Kapliczki i krzyże
       przydrożne" z 1958 roku
>>> album "Pejzaż frasobliwy"

News: w Krośnie, po ostatniej powodzi i zalaniu przez wody Drwęcy kościoła pielgrzymkowego, w 2008 roku ustawiono przy moście posąg Jana N!

News: nowe Nepomuki z Braniewa!

Tytuł "Nepomuki Mazurskie" zastosowałem tylko orientacyjnie, bo granic Mazur nie sposób wyznaczyć dokładnie. Kraina ta (w dzisiejszym rozumieniu) składa się z kilku części o bardzo różnej  historii. Olszyn - dzisiejsza stolica regionu - z pewnością nie leży na Mazurach. Jeśli przez Mazury rozumieć teren dawnych Prus Wschodnich (Prusy Książęce) zawężony przez aktualne granice Rzeczpospolitej, to na tym terenie Nepomuki - z kilkoma wyjątkami - nie występują, co wynika z protestanckiego rodowodu mieszkańców. Nie brak ich natomiast na wschodnim brzegu zakola Wisły (dawne województwa chełmińskie i malborskie) oraz na katolickiej Warmii (administracyjnie należącej do woj. malborskiego)

NEPOMUKI PRUS KRÓLEWSKICH W

....współtwórz tę mapę!....

NEPOMUKI PRUS KSIĄŻĘCYCH W

....współtwórz tę mapę!....

Literatura: "Kult św. Jana Nepomucena na Warmii" - Uniwersytet Gdański, Wydział Filologiczno-Historyczny. Autor: Janusz Hochleitner 1991-4. Wydana drukiem 1996, Elbląg.
 

Gloger, 1903:

Województwo Chełmińskie (... dawniej Toruńskie) graniczyło na północ z Pomezanią, należącą do Prus książęcych, na zachód z ziemią tychże Krzyżaków, która nosiła nazwę Saskiej, czyli Sasinowskiej, na południe z ziemią Dobrzyńską i powiatami Sierpskim i Szreńskim po rzekę Działdówkę. Resztę granicy południowej i ścianę zachodnią stanowiła Wisła, oddzielająca je od województw Inowłocławskiego i Pomorskiego. Województwo Chełmińskie składało się z dwóch ziem: Chełmińskiej i Michałowskiej, podzielonych na siedm powiatów. Z tych pięć powiatów: Chełmiński, Toruński, Grudziądzki, Radzyński i Kowalewski, leżało w ziemi Chełmińskiej, a dwa: Brodnicki i Nowomiejski, w Michałowskiej, wschodnią część województwa stanowiącej. Ziemia ta rządziła się wspólnie z Chełmińską, miała jednak osobnego swego chorążego i sędziego ziemskiego z asesorami, a odprawiała sądy w Brodnicy i Nowem-mieście. Północno-wschodni kraniec województwa Chełmińskiego, a w nim ziemi Michałowskiej, około Lubawy, zajmowały obszerne posiadłości biskupów chełmińskich (...)
Województwo Malborskie. Najmniejsze z trzech województw w Prusiech polskich, od północy Bałtykiem, a właściwie zatokami Gdańską i Fryską oblane, od wschodu graniczące z księstwem Warmińskiem i Prusami książęcemi, od południa z częścią tychże Prus, która się zwała Pomezanią, od zachodu przedzielone było korytem Wisły od województwa Pomorskiego. Dzieliło się na cztery powiaty: Sztumski, Kiszporski, Elbląski i Malborski (...). Do województwa Malborskiego należała.
Warmia, stanowiąca oddzielne księstwo pod absolutną władzą księcia biskupa Warmińskiego (...) Warmia, przedstawiająca kształtem swoim nieregularny trójkąt, mający 77 mil kwadratowych przestrzeni, z wierzchołkiem, ku morzu zwróconym, od strony północy miała brzegi Fryszchafu, na północo-wschodzie Prusy królewieckie, na południo-wschodzie tychże Prus powiaty: Szestyński, Szczyciński i Niborski, oddzielające ją od księstwa Mazowieckiego; na zachodzie powiat Olsztynkowski, linię rzeki Paseryi i w pobliżu Fryszchafu województwo Malborskie (...) Kapituła warmińska ma za herb bramę żelazną w murze o trzech wieżach i pół krzyża (z lewem ramieniem), nad herbem mitra papieska, a nad mitrą krzyżyk. Miasta warmińskie (...) były następujące: 1) Heilsberg, stołeczne Warmii, 2) Frauenburg, 3) Braunsberg (w spolszczeniu Brunsberga) nad rzeką Passargą; 4) Bisztynek, 5) Ressel, po polsku Resla, Ressela, 6) Seeburg, po polsku Siborg; 7) Biskupiec, 8) Wartenberg; 9) Olsztynek, 10) Gutstadt; 11) Orneta, 12) Mezlak, po niemiecku Mehlsack, i inne.
Granice Warmii wyznaczają nad Zalewem Wiślanym Frombork i Braniewo. Od Braniewa granica biegła nieco za Reszel, dalej za Biskupiec, obok Butryn, Gryźlin, Gietrzwałdu, Ornety do Fromborka.

zobacz Nepomuki d. woj. chełmińskiego na mapie Google (>>)

Powiat Toruń (11 + 1)

• Toruń (gm. i pow. Toruń, ): w Muzeum Etnograficznym znajduje się ludowa, drewniana, polichromowana rzeźba św. JN z XIX wieku (sygnatura MET 4595). Pochodzi ze wsi Wiele, woj. Pomorskie. Była prezentowana na wystawie "Tradycje religijności ludowej na Pomorzu" w skansenie (>>) w Klukach (nad: L.J., zobacz kartę obiektu >>). Zapewne tego lub podobnego powodu w lecie 2007 roku zniknęła ze swego stałego miejsca
• Toruń (gm. i pow. Toruń, ): w Muzeum Etnograficznym jest drzeworyt z Janem Nepomucenem z pierwszej połowy XIX wieku
• Toruń (gm. i pow. Toruń, ): w Muzeum Etnograficznym przechowuje się ręcznie kolorowany stalodruk z wizerunkiem Jana N. najprawdopodobniej w czeskiej Pradze (Maulini?) z XIX wieku (nad: K.I.)
• Toruń (gm. i pow. Toruń, ): figura Jana N. w dwukondygnacyjnym ołtarzu Matki Boskiej Szkaplerznej z lat 1728-1729 w pofranciszkańskim kościele NMP. Kościół ten przejęli później bernardyni, co miało skutek w formie powołania, jak w wielu ich kościołach w Polsce, Bractwa św. Jana Nepomucena (>>)
• Toruń (gm. i pow. Toruń, ): barokowy obraz Jana N. w szczycie ołtarza w kaplicy prawej nawy w kościele św. Jakuba
• Toruń (gm. i pow. Toruń, ): w kościele św. Jakuba jednym z malowideł zdobiących stalle jest obraz Jana N. (nad: R.K.)

Znaleziona w źródłach informacja, jakoby w Toruniu, w kościele śśw. Janów, skrajna południowo-wschodnia kaplica nosiła imię Jana Nepomucena, okazała się nieprawdziwa. Jest to bowiem kaplica Krzyża Świętego i nic nie wskazuje na to, aby kiedykolwiek zmieniała wezwanie. Jedyna kwestia, nad którą trzeba się będzie pochylić, to zbadanie, czy w ołtarzu tym nie ma przypadkiem relikwii JN, tak jak ma to miejsce w jego odpowiedniku i naśladowcy w Strzelnie (Kujawy >>).
To samo dotyczy notowanego w źródłach obrazu JN, w którym występuje on w szykownej srebrnej sukience. Wystarczy rzut wprawnego oka aby zorientować się, że jest to Franciszek Ksawery. Zamiast mostu lub ewentualnie konfesjonału w tle obrazu są zarażeni dżumą i egzotyczne zwierzęta. Srebrna sukienka i krzyż trzymany w ręku to zbyt mało. Już na własną rękę w tym samym kościele znalazłem kolejny obiekt nepomukopodobny - złotą figurę w birecie flankującą ołtarz w lewej nawie. Strój postaci nie jest jednak strojem kanonika, więc wypada odrzucić i tę kandydaturę na Nepomuka. Zdjęcia obu obiektów pseudonepomuckich tutaj >>

• ¿ Chełmża (gm. Chełmża, pow. Toruń, ): w kolegiacie, w ołtarzu ustawionym przy lewej ścianie, jedna z figur jest zapewne Janem N. Zapewne, bo widziałem ją tylko z daleka, przez kratę blokującą główne wejście (uwaga: sprawdzić!)
• Dźwierzno (gm. Chełmża, pow. Toruń, ): w kościele NMP, w ołtarzu głównym, jest rzeźba JN z II ćwierci XVIII wieku
• Dźwierzno (gm. Chełmża, pow. Toruń, ): w tym samym kościele NMP, w ołtarzu bocznym, jest obraz JN z III ćwierci XVIII wieku
• Pluskowęsy (gm. Chełmża, pow. Toruń, ): przy drodze, od strony pobliskiego jeziora, stoi murowana kapliczka, a w jej wnęce niewielka kamienna figurka JN pomalowana na brązowo. Ma cielistą twarz, czarny zarost i biały (!) biret. Utrącone dłonie kiedyś trzymały zapewne krzyż. Datowanie trudne, zapewne XIX wiek
• Nawra (gm. Chełmża, pow. Toruń, ): w kościele św. Katarzyny, w ołtarzu głównym, jest rzeźba Jana N. z III ćwierci XVIII wieku
• Nawra (gm. Chełmża, pow. Toruń, ): w tym samym kościele św. Katarzyny przechowuje się monstrancję rokokową z II połowy wieku XVIII z figurkami świętych na ramionach, w tym Jana Nepomucena

Powiat Brodnica (4)

• Brodnica (gm. i pow. Brodnica, ): w gotyckim kościele św. Katarzyny, w bocznym ołtarzu prawej nawy jest drewniana polichromowana figura Jana N.
• Mszano (gm. i pow. Brodnica, ): typowa statyczna polichromowana figura Jana N. w kapliczce na czterech filarach. Na szczycie daszku krytego dachówką chorągiewka i krzyż
• Jabłonowo Pomorskie (gm. Jabłonowo Pomorskie, pow. Brodnica, ): na wzgórzu zamkowym Jan ze sztucznego kamienia, ustawiony na żeliwnym neogotyckim cokole, a ten z kolei na stosie kamieni. Odłamana ręka. Około połowy XIX wieku. Pod drzewem, w odległości 7 m od figury założono skrzynkę geocaching (>>). Zakładający opisał rzeźbę jako anioła (!)
• Bobrowo (gm. Bobrowo, pow. Brodnica, ): w gotyckim kościele ołtarz główny flankuje późnobarokowa rzeźba Jana N., drewniana, złocona

Powiat Działdowo (3)

• Lidzbark Welski (gm. Lidzbark Welski, pow. Działdowo, woj. warmińsko-mazurskie, ): kamienny Jan N. z roku 1802 na moście (>>) nad rzeką Wel. Polichromowany, na dużym prostokątnym cokole. Niedawno zamieniono mu krzyż - aktualny jest mniejszy  pewnie bliższy oryginalnemu. Obiekt miał burzliwą historię, o czym mówi napis na tablicy: Św. Jan Nepomucen rok wykonania 1802. Patron rzek i źródeł. Chroni nas przed powo­dziami. Zrzucony do rzeki Wel przez Niemców. Uratowany i przechowany przez pana Józefa Wilimskiego. Powrócił na swoje miejsce 15 sierpnia 1921 r. Lidzbark 2010.
• Lidzbark Welski (gm. Lidzbark Welski, pow. Działdowo, woj. warmińsko-mazurskie, ): w tutejszym kościele jest współczesny obraz Jana N. z roku 2002. Napis głosi: Św. Jan Nepomucen Lidzbark 1802–2002 (nad: R.K.)
• Lidzbark Welski (gm. Lidzbark Welski, pow. Działdowo, woj. warmińsko-mazurskie): współczesna drewniana rzeźba św. Jana Nepomucena przy promenadzie na brzegu Jeziora Lidzbarskiego. Postawiona została w I połowie czerwca 2011 roku. Autorem jest znany rzeźbiarz z Sierpca – Edmund Szpanowski. Napis na tabliczce: Święty Jan Nepomucen. Patron chroniący przed powodziami i wzburzonymi wodami, a także patron mostów i przepraw. Według tradycji ludowej jest świętym, który chroni również pola i zasiewy zarówno przed powodzią, jak i suszą. Napis na boku figury: Wyk. Edmund Szpanowski z Sierpca – 2011 (nad: Pietrosul)

Powiat Radzyń Chełmiński (4)

• Radzyń Chełmiński (gm. Radzyń Chełmiński, pow. Grudziądz, ): drewniany Jan N. w szczycie ołtarza bocznego w kościele
• Nowe Miasto Lubawskie (gm. i pow. Nowe Miasto Lubawskie, ): drewniana kapliczka umieszczona na słupie z roku 1934, ufundowana przez Katarzynę i Antoniego Troszyńskich. Kapliczka została rozebrana i schowana na czas wojny, wróciła na swe miejsce po jej zakończeniu
• Nowe Miasto Lubawskie (gm. i pow. Nowe Miasto Lubawskie, ): w bazylice, w ołtarzu św. Tomasza, jest figura św. Jana Nepomucena wykonana w stylu późnobarokowym. Ołtarz ufundowany przez ks. Jana Ewertowskiego w 1712 roku jako podziękowanie za ustanie dżumy w tych okolicach. Rzeźba jest drewniana, złocona, ze srebrną komżą. Brak krzyża
• Bratian (gm. i pow. Nowe Miasto Lubawskie): polna kapliczka Jana N. ze współczesną figurką zamkniętą w oszklonej klatce na słupie

Powiat Chełmno (7 + 1)

• Chełmno (gm. i pow. Chełmno, ): w lewej nawie fary NMP jeden z ołtarzy przyfilarowych flankuje barokowa złocona figura Jana N. pozbawiona krzyża, 1779 rok
• Chełmno (gm. i pow. Chełmno, ):  w lewej nawie fary NMP pierwszy ołtarz przyfilarowy to rokokowy ołtarz Jana N. z XVIII wieku. Jest w nim obraz z około 1780 roku z postacią MB z krzyżem i zwiniętym pismem (?) wieńczącą Jana gwiaździstą aureolą. Barokowy, o bardzo ciekawym choć niewdzięcznym w fotografowaniu wypukłym półokrągłym kształcie. Dół ołtarza zdobi pięć gwiazd, na górze litery SJ (Santus Joanni?). Jan opiera stopę na kuferku (jedyne znane mi wystąpienie takiego motywu), obok leży kłódka i łańcuch. Barokowy obiekt był restaurowany w roku 1879 i wtedy zapewne kolumny i inne elementy zyskały białą barwę. Jest tu też, w kaplicy N. Sakramentu, złota figura nepomukopodobna, a jeden z ołtarzy wieńczy obraz, zapewne Franciszka Ksawerego, który może zmylić początkujących Łowców Nepomuków - obu nie wliczam do katalogu
• Chełmno (gm. i pow. Chełmno, ): obraz Jana N. razem z Xawerym znajduje się w podominikańskim kościele świętych Piotra i Pawła. Pochodzi najprawdopodobniej z któregoś ołtarza w farze, a u dominikanów znalazł się w 2002 roku. Wymiary: 145x112 cm (zobacz też niżej) (nad: H. Jakóbczak)
• - Chełmno (gm. i pow. Chełmno, ): nieistniejąca już kaplica Jana N. usytuowana niegdyś przed dominikańskim kościołem świętych Piotra i Pawła. W roku 1751  ufundowano tu Bractwo św. Jana Nepomucena (>>)
• Chełmno (gm. i pow. Chełmno, ): drugi obraz nepomucki znajduje się na zaplecku stall w kościele pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, przy klasztorze cysterek - Sióstr Miłosierdzia (nad: H. Jakóbczak)
• Starogród (gm. i pow. Chełmno, ): w drewnianym kościele jest drewniana figura Jana N.
• Kijewo Królewskie (gm. Kijewo Królewskie, pow. Chełmno, ): jest tutaj sympatyczna kamienna kolorowa figura JN ustawiona na wysokim słupie. Jan Nepomucen jest, jak głosi napis na cokole, patronem gminy Kijewo
• Kijewo Królewskie (gm. Kijewo Królewskie, pow. Chełmno, ): w kościele p.w. Św. Wawrzyńca, przy lewej ścianie, tuż przed amboną znajduje się ołtarz boczny, w którego szczycie umiejscowiony jest obraz z popiersiem Św. Jana Nepomucena. Święty trzyma przed sobą krucyfiks, który adoruje nabożnym wzrokiem. Ubrany jest w białą komżę, wykończoną przy rękawach koronką. Na ramiona zarzucona długa peleryna- mantolet. Na twarzy broda i wąsy, włosy długie. Wokół głowy jaśniejsza aureola i otok z pięciu delikatnych gwiazd. Tło niebieskie. Obraz umieszczony w złoconej, rzeźbionej ramie. Stan ołtarza i obrazów bardzo dobry (nad: J.B. z Kłodzka)

Powiat Golub-Dobrzyń (1)

• Golub (gm. i pow. Golub-Dobrzyń, ): w gotyckim kościele św. Katarzyny, w szczycie ołtarza bocznego, jest barokowy obraz z wizerunkiem Jana N. w aureoli o dużych srebrnych gwiazdach

(3)

• Rożental (gm. Lubawa, pow. Iława, ): w tutejszym kościele lewy boczny ołtarz poświęcono Janowi N. Główne miejsce zajmuje w nim drewniana złocona figura Jana na bordowym tle. Ujęta jest w profilowaną ramę. Kompozycję uzupełniają aniołki i Oko Opatrzności. Rzeźba ma cechy barokowe, w jej rękach umieszczono palmę i krzyż. Połowa XVIII wieku
• Rożental (gm. Lubawa, pow. Iława, ): w kościele rokokowo-regencyjny feretron z malowanym wizerunkiem Jana Nepomucena. W tle, za postacią Jana, widoczny Most Karola w Pradze
• Grabowo (gm. Lubawa, pow. Iława, ): przed kościołem, na słupku bramy w murze ogradzającym teren kościelny stoi okazały kamienny Jan N., w towarzystwie NMP. Barokowy, polichromowany (choć farba odłazi płatami), z gołą głową (biret leży u stóp figury), z rasowym zawirowaniem brzegu szaty. W rękach krzyż i palma. Obiekt bardzo urokliwy. Podczas ostatniej wizyty (2010-05-26) kościół był w trakcie remontu, być może odnowienia doczekają się też figury przed wejściem

zobacz Nepomuki d. woj. malborskiego na mapie Google (>>)

• Kończewice (gm. Miłoradz, pow. Malbork, ): w pięknym tutejszym kościele jest konfesjonał zwieńczony drewnianą figurką Jana N. Całość polichromowana i pełna uroku
• Stara Kościelnica (gm. Miłoradz, pow. Malbork, ): w gotyckim kościele ołtarz główny wieńczą barokowe figurki św. Krzysztofa i Jana Nepomucena. Drewno polichromowane
• Tolkmicko (gm. Tolkmicko, pow. Elbląg, ): przed umieszczonym w wieży wejściem do kościoła parafialnego stoi wykonana z piaskowca rokokowa figura Jana N. z 1736 roku. Rzeźbił ją Krzysztof Perwanger (po 1700-1785), uczeń Antoniego Kornowskiego, również tolkmicczyka, urodzony w Tyrolu obywatel Tolkmicka, burmistrz i piwowar. Obok druga figura MB tego samego autora

zobacz Nepomuki X. Warmińskiego na mapie Google (>>)

• - Olsztyn (gm. i pow. Olsztyn, ): olsztyński Nepomuk jest ciekawym przypadkiem. Od zawsze kapliczka z czerwonej cegły stała sobie koło mostu (>>) na Łynie. W 1869 roku kapliczkę zlikwidowano, a na samym moście (n.b. Johannesbrucke) umieszczono kamienną figurę autorstwa Wilhelma Jansena z Koln. Zaginęła ona, nie wiadomo w jaki sposób, już po wojnie
• Olsztyn (gm. i pow. Olsztyn, ): W 1996 nowi obywatele miasta - Towarzystwa Miłośników Olsztyna - ufundowali jej kopię, tym razem spiżową i większych rozmiarów (Piotr Obarek i Edward Jurewicz). Rzadki to przykład ciągłości tradycji, i to na przekór burzliwej historii. Z tej okazji Poczta Polska przygotowała nawet oklicznościowy datownik "Odsłonięcie Statuy œw. Jana Nepomucena"
Co prawda, nie obyło się bez przekrętów lub tylko posądzeń o nie

Zakopany strażnik mostu św. Jana
Marzena Olechowska, Gazeta Wyborcza / Gazeta Olsztyńska 06-04-2003:

Losy XIX wiecznego pomnika św. Nepomucena, który do połowy ubiegłego wieku stał na moście Jana owiane są tajemnicą. Nie wiadomo co się z nim stało: Zniszczył go tramwaj w tragicznym wypadku tuż po I wojnie? A może zestrzelili go żołnierze radzieccy? Badacze dziejów miasta mają nową sensacyjną teorię - posąg spoczywa zakopany przy moście.
Historia olsztyńskiego Nepomucena zaczyna się na początku XIX wieku. Najpierw przy moście stanęła skromna kapliczka z czerwonej cegły. - Niewiele osób wie, że figura św. Jana Nepomucena z tej właśnie kapliczki była pierwowzorem dla późniejszego posągu - mówi Stanisław Piechocki, badacz dziejów Olsztyna. Co się stało z kapliczką? Piechocki zamyśla się i odpowiada: - Tego niestety dzisiaj nie wiadomo.
Kamienny posąg świętego ustawiono przy balustradzie w 1869. Wykonał go Wilhelm Jansen z Kolonii. W 1909 r. gdy umacniano most, na moment figura zniknęła. Była przechowywana w magazynach kościoła św. Jakuba. Po remoncie wróciła na dawne miejsce.
Ówcześni mieszkańcy otaczali św. Jana Nepomucena ogromnym kultem. Układali na jego cześć pieśni. Jedna z nich zachowała się w rodzinnych archiwach byłego olsztyniaka mieszkającego obecnie w Niemczech. Autorem jest jego pradziadek Hans Strohmenger:
Święty Johann z Nepomuk / na naszym moście Jana / Śpiewa z nami / Pije z nami / i chroni nas dniem i nocą / swoją boską mocą!
Po wojnie figury na moście już nie było. Przepadła bez wieści. Przez 45 lat w Olsztynie brakowało kamiennego strażnika.
- Sytuacja polityczna tamtych lat nie pozwala, aby upominać się ponowne ustawienie świętego na moście - opowiada Andrzej Sassyn honorowy przewodniczący Towarzystwa Miłośników Olsztyna. W 1989 roku Sassyn był jednym z inicjatorów rekonstrukcji pomnika. Współczesna figura różni się znacznie od pierwowzoru. - Święty ma inne szaty - wylicza Sassyn. - Biret jest katolicki, poprzedni Nepomucen miał biret protestancki. Poza tym postawiliśmy ją po drugiej stronie mostu. Jego poprzednik stał na południowej. Uznaliśmy jednak, że na północnej święty będzie się lepiej prezentował.
Gdzie podział się święty?
Nowa figura godnie zastępuje starą strzegąc mostu, ale badaczom dziejów Olsztyna i pasjonatom wciąż nie daje spokoju pytanie: Co się stało z XIX-wiecznym Nepomucenem? Kiedy zaginął? Badacze dziejów miasta mają dwie teorie na ten temat.
Pierwszą opisał Alojzy Śliwa w "Spacerkach po Olsztynie":
"Latem po I wojnie światowej (data nie jest dokładnie znana) na moście św. Jana zdarzył się tragiczny wypadek. W jadącym dzisiejszą ulicą Grunwaldzką tramwaju zepsuły się hamulce. Pojazd stoczył się z góry, wypadł z szyn, przełamał barierę mostu i wpadł do Łyny. Zginęły wówczas dwie osoby: jedną byłą pasażerka pechowego tramwaju, drugą - Elżbietka, wnuczka znanej w całym Olsztynie straganiarki Gertrudy Hoppe, która handlowała na moście zieleniną. Po owym wypadku most poszerzono. W katastrofie ucierpiała figura św. Nepomucena. Wkrótce usunięto ją."
Druga hipoteza wiąże zaginięcie figury świętego z dramatycznymi losami miasta w 1945 roku. Andrzej Sassyn jest przekonany, że figura stała na moście do końca wojny, więc nie mogła zostać zniszczona w wypadku tramwajowym: - Mówi się, że to żołnierze radzieccy po wkroczeniu z 21 na 22 stycznia 1945 r. do Olsztyna wystrzelili do posągu z działa. Nie ma jednak żadnych świadków, którzy potwierdziliby tę wersję. Ale przecież ktoś z miejscowych musiałby to widzieć...
Stanisław Piechocki ma nową sensacyjną teorię na temat zaginięcia pomnika. Podważa domysły o wypadku tramwajowym i zniszczeniu figury przez żołnierzy radzieckich (...) i przypuszcza, że posąg spoczywa zakopany przy moście

• Olsztyn (gm. i pow. Olsztyn, ): drugi olsztyński Nepomuk to barokowy obraz z połowy XVIII wieku, który pierwotnie wisiał w nieistniejącej już kaplicy przy dawnej szosie klebarskiej (obecnie al. Piłsudskiego). Ufundowała ją stara olsztyńska rodzina Freytagów. Pod koniec XIX wieku kaplicę zburzono, a obraz być może trafił do dwukondygnacyjnej kaplicy w obecnym areszcie, a po wojnie do wsi Dajtki (dziś dzielnicy Olszyna). Według innej hipotezy przechowywany był w kaplicy cmentarnej z 1913 roku pod wezwaniem św. Nepomucena w Dajtkach. Później obraz zaginął. Prawdopodobnie na początku lat 70 został zabrany do Krakowa do jednej z tamtejszych pracowni konserwatorskich. Potem być może wrócił do Olszyna, ale jego odnaleziciel, ksiądz Krzysztof Szarowicz, proboszcz parafii Matki Boskiej Różańcowej na  Dajtkach, nie chce zdradzić tajemnicy. Po restauracji w pracowni konserwatorskiej Barbary Kulczyńskiej-Nowak w 2003 roku obraz zawisł w jego kościele. Obraz był zdeformowany w kilku miejscach, trzeba go było też pokryć werniksem. Niestety, zaginęła cenna rama obrazu z XVIII wieku oraz metalowe elementy nałożone na płótno, a trzeba wiedzieć, że tego typu zdobienia jak metalowe sukienki nakładane na obraz często świadczą o rozwiniętym kulcie Jana N. i istnieniu Bractwa św. Jana Nepomucena (>>) w danej miejscowości
• Olsztyn (gm. i pow. Olsztyn, ): trzeci olszyński obiekt nepomucki to wspomniana wyżej kaplica cmentarna z 1913 roku pod wezwaniem św. Nepomucena w Dajtkach, dawnej wsi podolszyńskiej, dziś osiedla
• Olsztyn (gm. i pow. Olsztyn, ): w książce "Polska sztuka ludowa" (miesięcznik organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, numer potrójny poświęcony wystawie sztuki ludowej w Krakowie, rok II, czerwiec lipiec i sierpień 1948, nr 6, 7, 8, strona 11) zamieszczono rycinę rzeźby zatytułowanej "Apostoł". Jest to rzeźba w drzewie lipowym, polichromowana, o wysokości 55 cm. Pochodzi z powiatu olsztyńskiego, a przechowywana jest w Muzeum Mazurskim w Olsztynie. Otóż, po dokładnym przyjrzeniu się rycinie śmiem twierdzić, że nie jest to żaden Apostoł, lecz nasz ulubiony Jan N.! Trzyma księgę (pasuje!), ułożenie drugiej ręki może wskazywać, że w niej dzierżył krucyfiks. Na głowie czapka przypominająca biret (pasuje, który apostoł nosi coś takiego w przyjętej ikonografii?), szaty kapłańskie: sutanna, komża i peleryna (pasuje!)
• Olsztyn (gm. i pow. Olsztyn, ): w zbiorach fotografii PAP znalazłem stare zdjęcie (1948) drewnianej figury św. Nepomucena z 1740 roku. Zapewne przechowuje ją któreś z muzeów
• Olsztyn (gm. i pow. Olsztyn): na północnej ścianie w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa przy ulicy Mickiewicza 10 wisi obraz Jana Nepomucena w neogotyckiej ramie (nad: Pietrosul)

• Barczewo (gm. Barczewo, pow. Olsztyn): drewniany polichromowany Jan N. w kościele św. Andrzeja
• Ramsowo (gm. Barczewo, pow. Olsztyn, ): w tutejszym kościele śśw. Andrzeja i Rocha, w górnej kondygnacji ołtarza głównego, obraz flankowany jest przez rzeźbę Jana N., drewnianą, złoconą i barokową. Jan w lewej dłoni trzyma coś na kształt palmy, drugą ma pustą, ale gest i wzrok wskazują, że niegdyś miał w niej krucyfiks
• ¿ Ramsowo (gm. Barczewo, pow. Olsztyn, ): w tutejszym kościele śśw. Andrzeja i Rocha, w ołtarzu bocznym, znajdują się dwie barokowe drewniane złocone  rzeźby nepomukopodobne. Są to niewątpliwie święci kanonicy bądź doktorzy Kościoła. Żaden nie ma atrybutów, a w ich identyfikacji pomóc może tylko strój i gest. Lewa rzeźba przyciska dłonie do piersi - tego wykluczamy z prawie 100% pewnością. Natomiast prawy jest jeszcze bardziej nepomucki w wyrazie, i gdyby nie figura w ołtarzu głównym (zobacz wyżej), ewidentnie nepomucka, to określiłbym ten obiekt jako Jana N. Jednak wszystkie trzy rzeźby wyglądają na wykonane jedną ręką, co dodatkowo zmniejsza prawdopodobieństwo powtórzenia postaci kilka metrów dalej
• Biskupiec (gm. Biskupiec, pow. Olsztyn, ): w narożniku domu, w którym obecnie mieści się księgarnia, umieszczona jest figura JN. Polichromia, aureola, krzyż. Dodatkowo, w czerwcu 2006 imię Jana Nepomucena otrzymał znajdujący się tuż obok most na rzece Dymer. Uroczystego odsłonięcia tablicy dokonał Burmistrz Biskupca Marek Domin. Podczas uroczystości wystąpiła młodzież z biskupieckich szkół, odznaczono symboliczna kokardką wszystkie Janiny i Janów biorących udział z uroczystości, były również konkursy i zabawa przy utworach wykonanych przez Folk Kapelę z Sorkwit
• Jeziorany (gm. Jeziorany, pow. Olsztyn, ): w tutejszym kościele św. Bartłomieja, w bocznym ołtarzu przy drugim filarze nawy północnej jest Nepomuk jak się patrzy, z gwiazdami i mostem na Wełtawie w tle. Jest to obraz autorstwa Kubata z roku 1866
• Jeziorany (gm. Jeziorany, pow. Olsztyn, ): w tym samym kościele św. Bartłomieja, w nasadzie ołtarza głównego z roku 1734 jest figura Jana N.
• - Dobre Miasto (gm. Dobre Miasto, pow. Olsztyn, ): była tu niegdyś neogotycka kapliczka nepomucka ustawiona koło mostu (>>) i baszty. Kamienną rzeźbę Jana N. ustawiono nietypowo na jej czubku. Kiedy miasto "wyzwalała" Armia Czerwona, to ślad zaginął po figurze Jana, a samą kapliczkę przeniesiono na drugą stronę Łyny z powodu poszerzania mostu w roku 1998. Nepomucen najprawdopodobniej został przez Sowietów nomen omen utopiony. Po przeniesieniu kapliczki proboszcz kolegiaty wyświęcił ją i wstawiono do niej figurkę Matki Boskiej. A może udało by się zrobić w Dobrym Mieście akcję podobną do tej z Głogowa? (nad: T.G., www.dobremiasto.net)
• Głotowo (gm. Dobre Miasto, pow. Olsztyn, ): w tutejszym kościele ołtarz flankuje ładna barokowa drewniana i polichromowana figura Jana N., ze wzniesioną w geście podtrzymywania nieistniejącego już krucyfiksu
• Gietrzwałd (gm. Gietrzwałd, pow. Olsztyn, ): polichromia po południowej stronie nawy we wnętrzu kościoła Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Św. Jan Nepomucen umiejscowiony jest między św. Augustynem i św. Wawrzyńcem. Autorem malowideł z 1898 roku jest elbląski malarz Justus Bornowski (nad: Pietrosul)

(5 + 1)

• Lidzbark Warmiński (gm. i pow. Lidzbark Warmiński): w Muzeum w zamku znajduje się kilka Nepomuków pokazywanych w ramach ekspozycji etnograficznej
• Stoczek Klasztorny (gm. Kiwity, pow. Lidzbark Warmiński): Jan na fresku w krużgankach kościoła pielgrzymkowego. Barokowe malowidło jest mocno zniszczone i wyblakłe

• - Orneta (gm. Orneta, pow. Lidzbark Warmiński): na moście (>>) nad fosa miejska stała dawniej barokowa kamienna figura Jana N. z 1756 roku. Zniszczona podczas którejś z wojen światowych
• Krosno (gm. Orneta, pow. Lidzbark Warmiński, ): barokowa drewniana figura Jana Nepomucena w bocznym ołtarzu pięknego kościoła pielgrzymkowego
• Krosno (gm. Orneta, pow. Lidzbark Warmiński, ): w kościele pielgrzymkowym, w pierwszym ołtarzu bocznym po lewej stronie jest obraz nepomucki z 1893 roku
• Krosno (gm. Orneta, pow. Lidzbark Warmiński, ): sto metrów przed barokową świątynią pielgrzymkową, przy moście na drodze od strony Ornety stoi nowa, piękna kamienna figura JN ustawiona nad rzeczką Drwęcą Warmińską w roku 2008. Rzeczka wylała w ubiegłym(?) roku powodując zalanie kościoła - do tej pory są ślady powodzi i skute tynki w kościele. Jest to o tyle ciekawe, że przedmiot kultu - kamienną figurę MB odnaleziono właśnie w rzece. Koryto rzeki przesunięto, aby ołtarz budowanego kościoła znalazł się dokładnie w miejscu odnalezienia figury. Teraz Drwęca upomina się o swoje.
  Żeby temu zaradzić poproszono o wstawiennictwo właśnie Św. Jana Nepomucena. I dlatego jego figura znalazła się nad korytem rzeki. Ustawiona na wysokiej, żłobkowanej kolumnie wysokości około 3m (podstawa betonowa - chyba jeszcze nie dokończona). Wykonana z jasnego kamienia lub żywicy, mniej niż naturalnej wielkości. Nieźle oddane rysy twarzy. Niestety nie jest znany autor tej rzeźby. Drwęca została po powodzi uregulowana, zbudowano nowy most (nad: S.Ł.)

• Bisztynek (gm. Bisztynek, pow. Bartoszyce): drewniany polichromowany Jan N. w kościele (uwaga: informacja do weryfikacji)

• Braniewo (gm i pow. Braniewo, ): nieco poza miastem, na północ od centrum, nad rzeka Pasłęką, jest kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża i Świętego Jana Nepomucena z 1731 roku
• Braniewo (gm i pow. Braniewo, ): wewnątrz kościoła Świętego Krzyża i Świętego Jana Nepomucena (zobacz wyżej), w ołtarzu głównym ufundowanym przez Antoniego Ignacego Hanmanna a wykonanym przez Jana Chrystiana Schmidta z Reszla, pozłoconym w 1741, w górnej kondygnacji znajduje się obraz Św. Jana Nepomucena, barokowy, pochodzący z tego samego czasu co ołtarz. Święty trzyma przed sobą w dłoniach krucyfiks, który adoruje wzrokiem. Wokół głowy, która pochylona w kierunku krzyża, aureola z gwiazd. Stan obrazu i ołtarza dobry (nad: J.B. z Kłodzka)
• Braniewo (gm i pow. Braniewo, ): przed kościołem Św. Krzyża, którego drugim patronem jest Św. Jan Nepomucen, znajduje się kamienny, pobielony pomnik właśnie Św. Jana Nepomucena, umieszczony na szczycie daszku jednej ze stacji Drogi Krzyżowej. Święty Jan przedstawiony w postawie stojącej, trzyma w dłoniach, przy piersi, pochylony na lewe ramię solidnych rozmiarów krucyfiks. Jan ubrany w sutannę, komżę, pelerynę, na głowie biret z wysokimi płatkami. Na frontowej ścianie postumentu płaskorzeźbiona stacja Drogi Krzyżowej. Stan dobry (nad: J.B. z Kłodzka)
• Frombork (gm. Frombork, pow. Braniewo, ): po południowej stronie kościoła św. Mikołaja figura Jana Nepomucena z około 1750 roku. Rzeźbił ją Krzysztof Perwanger (po 1700-1785), uczeń Antoniego Kornowskiego z Tolkmicka (zobacz wyżej). Ponadto jedna z kurii kanonicznych przy katedrze była pod patronatem św. Jana Nepomucena. Została zlikwidowana w 1837 roku (uwaga: sprawdzić na miejscu)
• Długobór (gm. Płoskinia, pow. Braniewo, ): rzeźba Jana N. w drugiej kondygnacji kościoła św. Jana Ewangelisty i NMP, zapewne drewniana (nad: H.Jakóbczak)

(7)

zobacz Nepomuki Prus Książęcych na mapie Google (>>)

Powiat Kętrzyn (1)

• Święta Lipka (gm. Reszel, pow. Kętrzyn, ): w tej miejscowości leżącej tuż za granicą Warmii, w słynnym pielgrzymkowym kościele znaleźć można wizerunek Jana N. na fresku w nawie głównej

Powiat Sztum (1)

• Dzierzgoń (gm. Dzierzgoń, pow. Sztum, ): przed kościołem Św. Trójcy i Św. Katarzyny, w rogu terenu przykościelnego, stoi ceglana neogotycka kapliczka, a w niej polichromowana figura Jana N. w birecie, z palmą i krzyżem, o złożonych dłoniach (nad: K.B.)

Powiat Ostróda (1)

• Dąbrówno (gm. Dąbrówno, pow. Ostróda, ): w tej miejscowości położonej na wschodniej granicy Warmii z Prusami, przy ulicy Ostródzkiej 6, stoi neogotycki kościół fundowany przez biskupa chełmińskiego Jana Nepomucena Marwicza w latach 1863-1865 pod wezwaniem św. Jana Nepomucena i Niepokalanego Poczęcia MB. W ołtarzu głównym, również neogotyckim, typowa dla tego okresu drewniana polichromowana figura Jana N. z palcem na ustach

Powiat Wielbark (2)

• Wielbark (gm. Wielbark, pow. Szczytno, N53°24'02.02, E20°56'46.00): tutejszy kościół katolicki ma wezwanie św. Jana Nepomucena. Jest neogotycki i pochodzi z lat 1879-1880. Jego istnienie i wezwanie jest zasługą ks. Jana Szadowskiego, proboszcza w latach 1872-1887, działacza społecznego, obrońcy polszczyzny. W ołtarzu głównym zobaczyć można płaskorzeźbiony wizerunek Jana N., z II połowy XX wieku
• Wielbark (gm. Wielbark, pow. Szczytno, N53°24'02.02, E20°56'46.00): w oknie tego samego kościoła (zobacz wyżej) jest witraż z wyobrażeniem Jana N. pochodzący z lat 60. XX wieku, a wykonany przez Stanisława Pawlisza z Poznania

Powiat Nowe Miasto Lubawskie (2)

• Biskupiec Pomorski (gm. Biskupiec, pow. Nowe Miasto Lubawskie, ): przy ulicy Kwiatowej poprotestancki kościół pod wezwaniem Jana Nepomucena i Matki Boskiej Różańcowej z lat 1892-94, wewnątrz ażurowy neogotycki ołtarz główny, zza którego efektownie wyziera witraż z wizerunkiem Jana N.
• Biskupiec Pomorski (gm. Biskupiec, pow. Nowe Miasto Lubawskie, ): w tym samym kościele Jana Nepomucena i Matki Boskiej Różańcowej, w prawym neogotyckim ołtarzu bocznym jest drewniana polichromowana figura Jana N.

<<   wstecz | dalej >>